Quan Âm Nam Hải: vì sao tượng Quan Âm ven biển Việt Nam nhìn ra khơi

Tượng Quan Âm ven biển Việt Nam thường nhìn ra khơi vì người làm nghề biển tin vào Quán Thế Âm Nam Hải — hình tượng Bồ Tát cứu khổ ngự giữa biển phía nam, gắn với lời kinh Phổ Môn kể cảnh cứu người gặp gió đen giữa biển. Tượng hướng ra biển là để người trên thuyền nhìn về thấy, người trên bờ gửi được lòng mong ước bình an cho chồng con đi biển. Ngoài niềm tin, còn có lý do địa thế: chùa ven biển thường dựng trên mỏm núi, mà mặt thoáng nhất là mặt nhìn ra khơi.

"Nam Hải" nghĩa là gì

"Nam Hải" là biển phía nam. Tên gọi hình thành trong Phật giáo Trung Hoa, từ góc nhìn của người ở lục địa phía bắc nhìn về vùng biển phương nam. Hình tượng "Nam Hải Quan Âm" — Quán Thế Âm Bồ Tát ngự ở biển phía nam — phổ biến ở Trung Hoa từ khoảng thời Tống – Minh, rồi theo dòng giao lưu văn hoá đến Việt Nam.

Gốc kinh điển của hình tượng này nằm ở kinh Hoa Nghiêm, phần Nhập pháp giới: chàng trai Thiện Tài đi tham vấn các bậc thầy, trong đó có Bồ Tát Quán Thế Âm ngự trên núi Bổ Đà Lạc Ca (Potalaka), một ngọn núi bên biển. Ở Trung Hoa, người ta gắn núi Bổ Đà với đảo Phổ Đà Sơn ngoài khơi Chiết Giang. Theo truyền thuyết, một nhà sư người Nhật thời Ngũ Đại thỉnh tượng Quán Âm về nước, thuyền gặp sóng không đi được, bèn để tượng lại trên đảo; từ đó Phổ Đà thành đạo tràng Quán Âm lớn nhất Trung Hoa. Cuối thế kỷ 20, trên đảo này có thêm pho tượng đồng Nam Hải Quan Âm cao khoảng 33 m đứng nhìn ra biển.

Lưu ý một chỗ dễ lẫn ở Việt Nam: ngư dân miền Trung cũng dùng chữ "Nam Hải" cho cá Ông (cá voi), với danh hiệu tôn kính "Nam Hải cự tộc". Cá Ông được thờ ở lăng, vạn chài — đó là tín ngưỡng dân gian của người đi biển, khác với Bồ Tát Quán Thế Âm trong Phật giáo.

Lời kinh Phổ Môn và người đi biển

Kinh Phổ Môn (phẩm "Quán Thế Âm Bồ Tát Phổ Môn" trong kinh Pháp Hoa) là bài kinh người Việt hay tụng nhất khi lễ Quan Âm. Trong kinh có đoạn diễn ý như sau: có rất nhiều người vì tìm vàng bạc, ngọc báu mà vào biển lớn; giả sử gió đen thổi thuyền trôi dạt vào nước quỷ La Sát, chỉ cần trong đó có một người xưng danh hiệu Quán Thế Âm, cả thuyền đều thoát nạn.

Với cư dân sống bằng biển, đoạn kinh này chạm thẳng vào nỗi sợ lớn nhất: bão, mất phương hướng, thuyền không về. Vì thế ở các làng chài, hình tượng Quan Âm cầm bình cam lồ đứng giữa sóng trở thành chỗ dựa tinh thần. Nhiều gia đình có người đi biển niệm danh hiệu Bồ Tát mỗi tối, nhất là những đêm có tin áp thấp.

Hiểu theo giáo lý, "cứu nạn" của Quán Thế Âm trước hết là cứu cái tâm hoảng loạn: giữa sóng gió, người bình tĩnh mới xử lý đúng, giữ được cả thuyền. Niềm tin và kỹ năng đi biển không loại trừ nhau — ngư dân hôm nay vẫn niệm Phật, nhưng cũng mặc áo phao, nghe bản tin thời tiết, giữ liên lạc với bờ.

Nhận ra một tượng Quan Âm Nam Hải

Không phải tượng Quan Âm nào cũng là Nam Hải Quan Âm. Kiểu tượng này thường có những chi tiết sau:

Các tượng lớn ngoài trời ở Việt Nam thường giản lược: chỉ còn Bồ Tát đứng trên đài sen, tay cầm bình, bỏ bớt đồng tử và chim. Nhưng hướng nhìn ra biển thì hầu như luôn giữ.

Các tượng Quan Âm ven biển nổi bật

• Quán Âm Phật Đài, Nhà Mát (Bạc Liêu cũ, nay thuộc Cà Mau): người dân quen gọi là Mẹ Nam Hải. Khu tượng ở vùng biển phía tây nam, lễ hội Quán Âm Nam Hải hằng năm thu hút rất đông người từ khắp miền Tây. Đây là một trong những nơi gắn trực tiếp danh xưng "Nam Hải" vào tượng.
• Tượng Quan Âm chùa Đục, đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi): đứng trên sườn núi Giếng Tiền nhìn ra biển Đông, giữa một hòn đảo mà đời sống gắn với nghề biển và những người đi biển không về.
• Tượng Quán Thế Âm ở Thiền viện Trúc Lâm Hộ Quốc (Phú Quốc, An Giang): nhìn ra vùng biển bờ đông, đón bình minh.
• Tượng Quán Thế Âm chùa Linh Ứng Bãi Bụt (Đà Nẵng) là tượng ven biển nổi tiếng nhất miền Trung, cao khoảng 67 m theo chùa.
• Các tượng nhỏ ở làng chài: dọc bờ biển từ Quảng Ninh đến Cà Mau còn hàng trăm tượng Quan Âm nhỏ ở cửa biển, đầu vạn chài, mũi đất. Chúng không vào danh sách kỷ lục nào, nhưng gần đời sống người đi biển nhất.

Quan Âm, Thiên Hậu, Bà Chúa Xứ: đừng gộp làm một

Đi dọc bờ biển Việt Nam sẽ gặp nhiều vị "Bà" được thờ. Phân biệt để khỏi bối rối:

• Quán Thế Âm Bồ Tát: vị Bồ Tát trong Phật giáo, thờ ở chùa. Người Việt gọi thân mật là Phật Bà, Mẹ Quan Âm.
• Thiên Hậu (Ma Tổ): nữ thần biển của người Hoa vùng duyên hải Phúc Kiến, thờ ở các hội quán, miếu Bà người Hoa như ở Hội An, Chợ Lớn. Nguồn gốc từ tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, không phải Bồ Tát.
• Bà Chúa Xứ, Thiên Y A Na: các nữ thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu và tín ngưỡng bản địa — Bà Chúa Xứ núi Sam, Thiên Y A Na ở tháp Bà Nha Trang.

Ở nhiều nơi, các tín ngưỡng này sống cạnh nhau, có khi trong cùng một khu di tích. Người đi lễ chỉ cần biết mình đang đứng trước ai để ứng xử cho đúng nếp từng nơi.

Vì sao không phải mọi tượng đều nhìn ra biển

Không có quy định kinh điển nào bắt tượng Quan Âm phải hướng ra biển. Hướng tượng là kết quả của nhiều yếu tố: địa thế (mặt thoáng nhất của mỏm núi), tâm nguyện của người dựng chùa, cộng đồng tín đồ chủ yếu là ai. Tượng Quan Âm ở chùa trong đô thị hay vùng núi có thể nhìn về phố, về thung lũng. Hướng ra biển là đặc điểm của tượng ven biển, sinh ra từ đời sống của người làm biển — không phải một "phép" phải tuân theo.

Góc nhìn hôm nay: lắng nghe tiếng kêu của biển

"Quán Thế Âm" nghĩa là lắng nghe tiếng của thế gian. Đứng trước một pho tượng nhìn ra khơi hôm nay, tiếng kêu ấy không chỉ của ngư dân gặp bão. Đó còn là tiếng kêu của một vùng biển đầy rác nhựa, lưới bỏ trôi dạt, rạn san hô bạc trắng, rùa biển mắc lưới. Lòng từ hướng ra biển có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể.

Việc làm được ngay: lần tới viếng một tượng Quan Âm ven biển, đi xuống bãi dưới chân tượng nhặt rác mười lăm phút. Nếu gặp rùa biển hay cá heo mắc lưới, dạt bờ, giữ khoảng cách, đừng kéo con vật ra biển ngay và báo cho biên phòng, kiểm ngư hoặc chính quyền xã gần nhất. Muốn hiểu sâu hơn, có thể đọc kinh Phổ Môn trong các bản kinh tụng phổ thông và tìm hiểu tín ngưỡng thờ cá Ông của ngư dân miền Trung qua các lăng Ông còn lưu giữ.